راهنمای کشوری اخلاق در انتشار

 | تاریخ ارسال: 1397/5/16 | 
«راهنمای کشوری اخلاق در انتشار»

مقدمه

رشد روز افزون دانش پزشکی مدیون تلاش هرروزه پژوهشگران و محققان این حیطه در انجام پژوهش­های گوناگون در جهت پاسخ به سوالات موجود و حل معضلات حوزه سلامت است. رعایت استانداردهای اخلاقی در همه‌­ی مراحل تحقیق از طراحی تا اجرا و انتشار نتایج پژوهش­های زیست پزشکی دغدغه­‌ی اصلی همه­‌ی ذی‌نفعان از جمله سیاست‌گذاران، سردبیران نشریات و  پژوهشگران حیطه­ها و رشته­های مختلف علوم پزشکی است. در این راستا فعالیت­های فراوانی در سطح بین‌المللی در جهت افزایش اطمینان از رعایت استانداردهای اخلاق در انتشار آثار پژوهشی صورت گرفته است. سازمان­های بین‌المللی متولی اخلاق نشر از جمله کمیته بین‌المللی اخلاق نشر و یا کمیته بین المللی سردبیران نشریات پزشکی از سالیان پیش با ارائه‌­ی راهنماهای گوناگون، سعی در اشاعه فرهنگ رعایت اصول اخلاقی در انتشار پژوهش­های پزشکی داشته­‌اند. در سطح ملی نیز کمیته­‌ی ملی اخلاق در پژوهش­های زیست-پزشکی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی به عنوان مرجع ملی مسائل مرتبط با اخلاق در پژوهش­های زیست پزشکی کشور در راستای وظایف ذاتی خود و در جهت ایجاد شفافیت و وحدت رویه در کشور و نیز هماهنگی بیشتر با استانداردهای بین‌المللی از جمله راهنمای کمیته بین‌المللی اخلاق نشر، الزامات کمیته­‌ی بین­‌المللی سردبیران مجلات پزشکی، بیانیه‌­ی خط مشی انجمن جهانی سردبیران علوم پزشکی و راهنمای شورای سردبیران علمی، این راهنما را تدوین و تصویب کرده­‌ است. هرگونه تخطی از استانداردهای اعلام شده در این راهنما مصداق تخلف پژوهشی محسوب می‌­شود و کمیته­‌هایی که بر اساس «دستورالعمل رسیدگی به تخلفات پژوهشی» ابلاغ شده در شهریورماه یک­هزار و سیصد و نود و چهار  و قانون «پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» مصوب سی و یکم مرداد ماه یک­هزار و سیصد و نود و شش مجلس شورای اسلامی مجاز به رسیدگی به سوءرفتارهای پژوهشی هستند، لازم است این راهنما را در موارد مربوطه مبنای قضاوت در مورد شکایات واصله و موارد در دست بررسی قرار دهند. دبیرخانه کمیته ملی اخلاق در پژوهش­‌های زیست پزشکی وزارت متبوع، مسؤولیت نظارت بر حُسن اجرای این راهنما را به­ عهده دارد.
 
 
فصل ۱: شرایط نویسندگی مقالات و آثار علمی

ماده 1-1: فردی نویسنده یک مقاله محسوب می­‌شود که چهار شرط زیر را به طور هم‌زمان دارا باشد. شرط­‌های 1و2 دارای زیرمجموعه‌­هایی هستند که بین آن­ها عبارت "یا" وجود دارد که نشان‌دهنده این امر است که دارا بودن هر یک از آن­ها جهت حصول شرط‌­های 1یا 2 کفایت می­‌کنند.  بین شرط‌­های اصلی 1 تا 4 عبارت "و" وجود دارد که تأکید می­‌کند نویسنده مقاله باید هر چهار شرط1 و2 و3 و 4 را به ­صورت هم‌زمان دارا باشد:

شرط 1: فرد باید همکاری مؤثر و قابل توجهی در حداقل یکی از زیرمجموعه­‌های زیر داشته باشد:

الف: ارائه ایده پژوهشی  یا  ب: طراحی مطالعه   یا  ج: جمع آوری داده­ها  یا   د: آنالیز و تفسیر داده­‌ها
 
شرط2: فرد باید در نوشتن نسخه اولیه دستنوشته  و یا در بازبینی و مرور نقادانه آن همکاری کند، به گونه­‌ای که متن از لحاظ محتوای علمی دستخوش تغییر و تکامل شود. واضح است افرادی واجد این شرط می‌­شوند که صلاحیت علمی لازم برای مرور نقادانه را بر اساس تجربه علمی و سابقه تحصیلی یا کاری خود داشته باشند.

شرط3: فرد باید نسخه­‌ی نهایی دستنوشته را قبل از انتشار مطالعه و آن­ را تأیید کرده ­باشد.

شرط4: باید مسؤولیت پاسخگویی در مقابل کلیه­ جنبه­‌های انجام پژوهش منجر به مقاله از جمله مسؤولیت رعایت دستورالعمل‌­ها و راهنماهای عمومی و اختصاصی اخلاق در پژوهش مصوب وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در طراحی، انجام و انتشار مقاله را بپذیرد، به گونه‌­ای که بتواند به کلیه­‌ی سؤال­‌های مطرح­ شده در مورد صحت محتوای پژوهش و نوشتار آن پاسخ دهد. فرد باید یا خود مراحل گوناگون کار را با رعایت استانداردهای علمی، فنی و اخلاقی انجام داده باشد و یا از درستکاری و توانمندی علمی کسانی که مراحل مختلف کار را انجام داده‌­اند اطمینان خاطر داشته باشد.

تبصره1: حذف نام فرد یا افرادی که شرایط چهارگانه نویسندگی مقاله را دارا باشند از لیست نویسندگان (نویسنده پنهان) ممنوع است.

تبصره2: اضافه کردن نام فرد یا افرادی که شرایط چهارگانه نویسندگی را دارا نیستند، در لیست نویسندگان (نویسنده مهمان) ممنوع است.

تبصره 3: مسؤولیت اخلاقی و حقوقی ذکر نام افرادی که بدون داشتن همه شرط­‌های نویسندگی نامشان در زمره نویسندگان مقاله آمده و یا با وجود داشتن شرط­‌های نویسندگی نامشان از لیست نویسندگان حذف شده است با همه نویسندگان مقاله می­‌باشد. 

تبصره 4: الزام به دارا بودن شرایط نویسندگی در مورد تیم­‌های پژوهشی که دارای اعضای متعدد می­‌باشند نیز صدق می­‌کند و صرف عضویت درگروه پژوهشی و یا وجود نام فرد به عنوان همکار طرح پژوهشی شرایط لازم برای نویسنده بودن را ایجاد نمی­‌کند، اگرچه تمام افرادی که معیارهای مندرج در شرط 1 ماده 1-1 را دارند، حتی اگر همکاری خود را با آن مرکز یا تیم پژوهشی قطع کرده باشند، لازم است با رعایت سایر شرایط نویسندگی، فرصت مشارکت به­‌عنوان نویسنده را پیدا کنند و سابقه این موضوع باید به صورت مکتوب ثبت شود.

تبصره 5: در مقالاتی که از پایان­نامه‌­های دانشجویی منتج می­شوند نیز، نویسندگان اعم از دانشجوی مربوطه، استاد(ان) راهنما، استاد(ان) مشاور و غیره باید کلیه­‌ی شروط چهارگانه ذکر شده در ماده ۱-۱ را دارا باشند.

تبصره 6: صرف همکاری در اموری مانند تهیه و تأمین بودجه پژوهشی، ارائه­‌ی مشاوره‌­های مقطعی از جمله مشاوره آماری و روش‌شناسی، ایجاد یا در اختیار قرار دادن امکانات آزمایشگاهی، انجام آزمایشات مربوط به بیماران یا نمونه‌­های پژوهشی و یا ارجاع و معرفی بیماران به پژوهشگران برای شرکت در پژوهش، شرایط کافی برای درج نام انجام دهنده در لیست نویسندگان  مقاله منتج از فعالیت پژوهشی را ایجاد نخواهد کرد؛ حتی اگر افراد حق الزحمه‌­ای برای ارائه‌­ی خدمت مذکور دریافت نکرده باشند.

تبصره 7: از کلیه افرادی که در حمایت، طراحی، اجرا، نوشتن یا سایر مراحل تحقیق و پژوهش همکاری داشته­‌اند ولی همه‌­ی چهار شرط لازم جهت نویسندگی را دارا نمی‌باشند، باید در قسمت «تقدیر و تشکر» مقاله  سپاسگزاری شود.

تبصره 8: فردی که فقط مترجم یا ویراستار دستنوشته است دارای شرایط نویسندگی نیست. در موردی که ترجمه متن توسط مترجمی غیر از نویسندگان انجام می­‌شود لازم است این موضوع  در بخش «تقدیر و تشکر» اشاره شود و از مترجم سپاسگزاری شود.

ماده 1-2: داشتن مسؤولیت اجرایی از جمله ریاست بخش، گروه، دانشکده، دانشگاه، مرکز تحقیقاتی و یا داشتن هرگونه سمت کارشناسی و مدیریتی در هر سطحی به خودی خود منجر به مالکیت داده­‌های موجود در آن مجموعه و ایجاد حق نویسندگی و لذا درج نام در لیست نویسندگان مقالات منتج شده از آن داده‌­ها نخواهد شد.

تبصره: هرگونه اجبار یا الزام مستقیم و غیرمستقیم  افراد مراجعه‌کننده برای استفاده قانونی از اطلاعات، نمونه­‌ها و داده‌­های موجود در مراکز و موسسات از جمله مراکز بهداشتی، بیمارستان­‌ها و مانند آن،  برای قرار دادن نام فرد یا افراد مشخص در زمره نویسندگان مقاله، سوء استفاده از موقعیت بوده و تخلف پژوهشی محسوب می­‌شود.

ماده 1-3: در صورت مخالفت یک یا چند نفر از پژوهشگران دارای شرایط بالقوه نویسندگی با  نوشتن و انتشار مقاله حاصل از طرح تحقیقاتی یا پایان­‌نامه، ارسال و چاپ مقاله توسط سایر نویسندگان تنها در صورتی ممکن خواهد بود که با درخواست آن دسته از همکاران که مایل به انتشار نتایج پژوهش هستند، موضوع درکمیته اخلاق در پژوهش دانشگاهی بررسی و مجوز چاپ مقاله صادر شود. درصورت اخذ مجوز، قراردادن نام افراد فاقد شروط مندرج در ماده 1-1، از جمله فرد مخالف، در مقاله ممنوع است مگر اینکه افراد مذکور با انتشار، موافقت کرده و شرایط نویسندگی را حاصل کنند.
تبصره: درصورتی­که دسترسی به برخی از افراد که می­توانند حائز شرایط نویسندگی شوند، ممکن نباشد، لازم است آن دسته از نویسندگان که مایل به انتشار مقاله هستند، تمام تلاش خود را برای دسترسی به فرد مذکور به­‌عمل آورند و در صورتی­که فرد یا افراد مذکور باز هم در دسترس نباشند، دستنوشته تنها در صورتی قابل انتشار خواهد بود که این موضوع مورد تایید کمیته‌­ی اخلاق در پژوهش دانشگاه محل فعالیت نویسنده اول یا نویسنده طرف مکاتبه باشد. در هرحال نام هیچ فردی بدون اطلاع وی و تأیید متن نهایی دست‌نوشته نباید در لیست نویسندگان قرار بگیرد.

ماده 1-4: نویسنده طرف مکاتبه (که اصطلاحاً نویسنده مسؤول نامیده می­شود) یکی از نویسندگان دست‌نوشته است که به دلیل جایگاه علمی و نقش خود در مطالعه (برای مثال، مجری اصلی طرح یا استاد راهنمای اول پایان­‌نامه) از سوی سایر نویسندگان، مسؤولیت مکاتبات و پاسخگویی به ابهامات و ایرادات مطرح­ شده در مورد دست‌نوشته یا مقاله و انتقال نظرات و مکاتبات مهم به سایر نویسندگان و تنظیم روابط بین نویسندگان را به­ عهده دارد.

تبصره 1: به­ کار بردن عنوان نویسنده مسؤول به این مفهوم نیست که  نویسنده طرف مکاتبه به تنهایی مسؤول صحت پژوهش و گزارش آن است. این مسؤولیت به­ عهده تک‌تک نویسندگان می­‌باشد. با توجه به سوء‌برداشت‌­هایی که ممکن است در استفاده از لفظ نویسنده مسؤول ایجاد شود، استفاده از عنوان «نویسنده طرف مکاتبه» برای این جایگاه مناسب­‌تر است.
تبصره 2: در پژوهش‌های کلان ملی و بین‌المللی که توسط یک تیم پژوهشی بزرگ و با تعداد زیاد پژوهشگر انجام شده‌اند و نقش نویسندگان در نوشتن مقاله منحصر به یک بخش محدود و تخصصی بوده است، مسؤولیت هر یک از نویسندگان،  به قسمت تخصصی مربوط به خود وی محدود می‌­شود.

تبصره 3: نویسنده طرف مکاتبه یکی از نویسندگان مقاله است که توان علمی و وقت کافی جهت ایجاد ارتباط لازم بین سایر نویسندگان و مجلات علمی را دارا باشد. استاد راهنمای اول و مجری اصلی طرح­‌های تحقیقاتی، اولویت دارند به عنوان نویسنده­‌ی طرف مکاتبه شناخته شوند، مگر اینکه شرایط داشتن این جایگاه از جمله وقت کافی برای انجام شرح وظایف نویسنده طرف مکاتبه را نداشته باشند، لذا داشتن رتبه دانشگاهی بالاتر و یا توان علمی بیشتر در این زمینه الزامی نیست، اگرچه توصیه می­‌شود فردی که جایگاه علمی تثبیت شده‌­ای در حوزه‌­ی مربوطه دارد  این وظیفه را به ­